Người viết thường hay truyền nhau câu “show, don’t tell” và ở nhiều ngữ cảnh thì người ta thường dịch nó sang tiếng Việt một cách không sát nghĩa là “tả, đừng kể”. Vì sao mình lại nói là “không sát nghĩa”? Đó là bởi vì từ “show” dịch chính xác ra thì phải là “thể hiện”, “trình diễn” chứ không phải là “tả”. Vậy sự khác nhau nằm ở đâu?
“Tả” theo như định nghĩa của một số từ điển là “Nói, viết bằng những hình ảnh cụ thể, sinh động để người khác như được trông tận mắt: tả cảnh nông thôn ngày mùa gợi tả.” Tác giả dùng ngôn ngữ để mô phỏng cảnh vật, âm thanh, hình ảnh, ẩn dụ… để kích hoạt một số vùng trong não người đọc hoạt động, khiến cho họ có cảm giác như họ đang chứng kiến đối tượng được tả. Tả sử dụng ngôn ngữ của tác giả để giải thích một thứ gì đó cho độc giả hiểu, theo ý mà tác giả muốn.
Còn “trình diễn” hay “thể hiện” thì mang một hàm ý rộng hơn. Chúng bao gồm giọng nói của tác giả và cả giọng nói của nhân vật. Và giọng nói của nhân vật ở đây được thể hiện trực tiếp nhất là qua lời thoại của họ. Khi nhân vật cất lời (trong câu chuyện), từng lời nói đó đều mang theo trải nghiệm, trình độ, suy nghĩ và cả ý đồ của của họ. Những thứ này không nên là của tác giả mà phải là của chính nhân vật. Nếu tác giả xây dựng nhân vật đủ vững thì mỗi nhân vật sẽ có những đặc trưng về cách dùng từ, đặt câu, ngữ điệu, độc giả hoàn toàn có thể nhận ra một hành động hay câu nói thuộc về nhân vật nào dù tác giả không hề chỉ điểm.
Chẳng hạn, cách mà nhà văn Vũ Trọng Phụng giới thiệu Xuân Tóc Đỏ trong tiểu thuyết Số Đỏ có một phần rất lớn dựa vào lời thoại. Nhân vật xuất hiện lần đầu tiên bằng lời trần thuật: “Cách đấy mươi bước, Xuân Tóc Đỏ ngồi tri kỷ với một chị hàng mía”. Độc giả chưa biết Xuân Tóc Đỏ là ai nhưng “tri kỷ với một chị hàng mía” thì ngay lập tức đã khiến họ nhướng mày: giữa cái nắng hè chang chang, trong tình cảnh ai cũng rệu rạo mỏi mệt thì “tri kỷ” nỗi gì, lại còn với “một chị hàng mía” chứ chẳng phải là chị hàng mía nào cụ thể? Thế là nhân vật lập tức tạo ra ấn tượng có phần trái khoáy. Chưa kể cuộc “tri kỷ” đậm tính chèo kéo, gạ tình một phía của một tên lấc cấc trong các câu thoại tiếp theo lại càng làm cho ấn tượng này thêm đậm sâu.
Cái sự lấc cấc của Xuân Tóc Đỏ lại được tăng thêm một bước nữa khi anh ta ra chỗ ông thầy số để xem bói chỉ bằng hai câu đầu tiên: “Xem một quẻ đây!” - trống không, cộc cỡn và câu mà cả: “Một hào đấy! Bói rẻ còn hơn ngồi không.” thiếu vắng hoàn toàn sự lễ phép.
Ở một vài trang sau, tác giả cũng tổng kết lại bằng một câu “Cảnh ngộ nó tạo nó nên một đứa hoàn toàn vô giáo dục, tuy nó tinh quái lắm, thạo đời lắm.” Bạn có thấy sự khác biệt rất lớn trong giọng văn của tác giả và Xuân không? Độc giả sẽ chẳng thể nào nhầm được mỗi khi Xuân cất lời.
Vậy là ta đã có “show” bao gồm tả và thoại, được thể hiện nhuần nhuyễn qua ví dụ của nhà văn Vũ Trọng Phụng. Nhưng thực ra, “show” còn có thể được thể hiện thông qua điểm nhìn (ai đang kể chuyện), khoảng trống (cái gì không được nói), và nhịp (cách tác giả sử dụng từ ngữ, câu văn, ngắt nhịp). Trong các bài viết tiếp theo, Ong sẽ chia sẻ thêm một vài ví dụ về các góc độ này nhé.