Chương 0.2. Người ngâm thơ trong gió

Từ trong thành bỗng vọng đến tiếng trống canh khô khốc, cái tiếng ấy dội lên, luẩn quẩn khắp nền trời u ám. Trên những bờ thành rêu phong, lính gác co ro trong gió lớn, tay nắm đốc kiếm, mắt mòn mỏi nhìn về hướng Tây – nơi mà tin báo giặc Chiêm đã vượt khỏi bãi Tam Kỳ, sắp sửa quét đến thành Thăng Long.

Kẻ trông thấy hết những cơ sự ấy – Lê Quý Ly – đang đứng lặng trên tường thành. Y khoác áo vải đen, mắt đăm đăm nhìn dòng người tị nạn bươn dài ra cửa sông như một con rắn lớn. Dưới dòng người ấy, chẳng ai rõ y đang nhìn gì. Liệu y đang nhìn một ông lão gù lưng, ốm đói hom hem gánh trên vai một chum nước đầy? Hay y đang nghe tiếng xích xe lọc cọc vọng ra từ góc thành – nơi có những cỗ xe chất đầy các hòm gấm vóc và một viên quan béo tốt đang chỉ tay, thét đám gia nô sắp lại cho ngay ngắn?

Hoặc chăng, vị quan họ Lê nọ đang dõi mắt về buổi triệu khẩn mới đây. Khi y bước vào cung Thánh Từ, ngài Thượng Hoàng đang đi đi lại lại đầy bồn chồn. Phải thôi, nước nhà lâm nguy, bậc chí tôn lo nghĩ hơn cả. Nếu trận ở Quảng Oai mà quân Hoa Ngạch cầm cự được, tướng Lê Mật Ôn không bị bắt thì cũng đâu nên nỗi cơ sự này, đó là những lời đầu tiên ông vua già nói với y. Nhưng hai người vua tôi hiểu rằng, chẳng có phép thần nào cho quân Hoa Ngạch, cho nước Đại Việt cả. Ngài Thượng Hoàng, từ bận Cung Tuyên đại vương trúng tên độc băng ở đất địch, đã hay sức quân của đất nước này yếu kém đáng than. Lâu nay rường cột mọt ruỗng, đội quân nhà trời thời Trùng Hưng giờ chỉ còn là một lũ ô hợp, hình dong tiều tụy tụ họp quanh những kẻ ngu hèn khoác lên mình cái mỹ danh “Đô tổng quản”. Phần đông bọn chúng chẳng biết phép đao thương, tay cầm dáo mác mà run lẩy bẩy. Cũng phải thôi, quân ấy bấy lâu không hề được rèn tập, ngày thường phải làm việc sai dịch cho nhà Đô tổng quản, cơm phần bị bớt xén, kẻ ăn chẳng đủ no, người đói chẳng đủ sức đứng vững. Bảo sao binh không luyện được, thế trận chẳng thành, quân khí mòn mỏi mà lòng người cũng tiêu điều. Con ngựa chiến bị ép xay gạo, kéo cày thì lâu dần cũng thành trâu thành bò, mặc người xẻ thịt chứ đừng nói là binh. Quý Ly lắc đầu, sức quân thế này, dù có vạn người cũng chẳng giữ nổi một tấc thành.

– Muôn tâu Thượng Hoàng, với minh triết và đức sáng của ngài, thần dám tin rằng mọi việc đã được soi xét thấu đáo trong lòng Thượng Hoàng rồi.

– Ta cũng đã có đôi phần suy tính, song còn muốn nghe xem ý khanh có thuận cùng ý ta chăng? Khanh lại là chỗ ruột rà thân tín, ta vẫn một dạ tin yêu, nên mới đem lời riêng mà ướm hỏi vậy.

– Muôn tâu, những năm gần đây nước Chiêm trái mệnh, tội ấy tất phải nghiêm trị. Song thế nước đang yếu, Chế Bồng Nga đã năm lần bảy lượt đánh vào kinh sư nhưng ông ta cũng tháo rút ngay, thần mạo muội nghĩ ông ta làm vậy cốt để thị uy và dò la thực tình nước ta. Hiện các đô quân của ta, từ Thánh Dực, Tứ Thánh, Tứ Thần, Long Tiệp, Vũ Vệ đều yếu nhược, tinh thần bủn rủn, hãi hùng, trái ngược với đội quân Chiêm tràn đầy nhuệ khí. Theo ngu ý của thần, Thượng Hoàng nên tạm lánh đến Đông Ngàn, tránh họa kề cận, chờ qua cơn dữ rồi trở về tiếp tục chấn chỉnh quân kỷ, nâng cao sức quân.

Ông Nghệ Hoàng thở dài não nề. Ông không phản bác nhưng cũng không gật đầu. Quý Ly cũng chưa vội giục giã, y ngồi bên ông vua già cho đến khi ngọn bạch lạp trên cái giá đồng dần tàn lụi. Ngay từ giây phút người lính lấm lem phi nước đại, mang tin thua trận vào thành, họ đã biết đất nước này sắp phải đối mặt với điều gì – một nỗi ê chề thân thuộc.

Đương lúc Quý Ly trầm ngâm, Nguyễn Đa Phương trong bộ giáp bạc thếch, hông đeo gươm bước đến gần, chắp tay vái chào. Mắt gã hấp háy thứ ánh sáng gan ruột của một kẻ nhiều tham vọng và cũng quen chuyện sinh tử:

– Các chốt phòng vệ đã được bố trí xong cả. Xin đại huynh nhanh chóng lên đường.

Quý Ly không đáp vào trọng tâm ngay, y hỏi:

– Thượng Hoàng hiện giờ đã tới đâu?

– Bẩm… tiểu đệ nghe thủ vệ dưới bến báo về, ngài đã lên thuyền rồng. Cùng đi có các tôn thất và quý tộc họ Trần. Thuyền xuôi trên sông, chẳng mấy chốc sẽ tới cung Bảo Hòa. Nhưng mà… Nhưng mà… có một việc…

Quý Ly quay người lại, nhìn người em kết nghĩa:

– Nơi đây chỉ có hai huynh đệ ta. Em cứ nói, chớ ngại.

Đa Phương đáp:

– Khi thuyền rồng vừa rời bến, có một học trò nghèo lao ra, bám lấy đuôi thuyền mà khóc lóc van xin. Nó nài Thượng Hoàng hãy ở lại cùng dân chúng và binh sĩ, rằng ngài đi thì Đại Việt mất chỗ dựa…

Quý Ly chậm rãi gật đầu:

– Thượng Hoàng nói sao?

Đa Phương ngẫm nghĩ rồi mới đáp:

– Việc ấy xảy ra khi Thượng Hoàng đã vào trong khoang, e là ngài chẳng hay biết gì. Chỉ thấy quân lính vội kéo gã học trò nọ lên bờ rồi quẳng sang một bên.

– Chuyện ấy em nghĩ thế nào?

Nguyễn Đa Phương cúi đầu:

– Hạng võ biền như em nào dám luận chuyện của bậc Thánh nhân.

Quý Ly cười:

– Vậy em có sợ không?

Mắt Đa Phương sáng quắc, tay siết chặt chuôi gươm:

– Không, thưa đại huynh. Bọn Chiêm phách lối là mối nguy của mặt Nam đất nước. Lần này em sẽ chẳng để chúng được dễ dàng.

– Tốt. Tốt lắm. Vậy là Đại Việt ta sắp sửa có một đời tướng lĩnh kiêu hùng.

Đa Phương đỏ mặt mừng rỡ, mắt rơm rớm như sắp khóc:

– Tất cả là nhờ ơn cất nhắc của anh.

Quý Ly xua tay, nhưng rốt cục cũng không nói gì.

Gió lớn nổi lên, thổi tung vạt áo đen của y, tiếng gió rít như tiếng gầm thét của đất trời. Quý Ly ngẩng đầu nhìn mây đen cuồn cuộn, trán hằn một vết nhăn:

– Sắp dông cũng nên…

Đêm ấy cung Bảo Hòa sáng đèn như ban trưa. Quân lính tuần tra rậm rịch dưới hành lang, tiếng binh khí va vào nhau như gõ mõ. Giữa đêm, trong một căn điện nhỏ, ông vua già Nghệ Tông vùng dậy khỏi giấc ngủ chập chờn. Mặt ông đẫm mồ hôi, hai mắt đục mà sáng như người vừa về từ cõi tiên. Ông vội vàng cho triệu kiến Quý Ly.

Trong gian điện nến cháy rập rờn, Thượng Hoàng kể:

– Ta vừa mộng thấy một ông tiên lạ. Tiên cư ngụ dưới gốc bồ đề trong chùa Vạn Phúc. Trông thấy ta, ông tiên gọi tôn hiệu rồi bảo: “Cơ đồ còn, nhưng chưa chắc giữ được. Phải cầu ở chỗ tĩnh mới mong được yên.” Thôi, mai khanh hãy lên chùa, thắp nén hương mà khấn cầu. May ra Trời Phật cho chút dấu hiệu.

Quý Ly cúi đầu vâng mệnh nhưng lòng thì thầm than. Dấu hiệu ư? Xoay vần ư? Thần Phật mà làm được gì khi cái khí hạo nhiên đã kiệt? Khi đất nước đã chẳng còn nổi những danh tướng kiệt hiệt để đứng ra đảm đương việc cơ đồ?

Thế là sáng hôm sau, theo lời Thượng Hoàng, ông quan Lê Quý Ly dẫn theo vài người thân binh rảo bước lên chùa. Gió hiu hiu, mây vẫn dày, cả cảnh chùa như phủ dưới một tấm màn tro xám ngắt.

Chùa Vạn Phúc nom sao mà tiêu điều. Nơi chánh điện im lìm tiếng gõ mõ tụng kinh, nhang đã tàn mà khói cũng tắt. Trong sân chỉ có một chú tiểu lom khom quét lá, chú đứng lúi cúi dưới đám bồ đề xơ xác. Hình như giống bồ đề đang đến mùa thay lá, bởi lá của chúng rụng lả tả như tóc người bệnh rụng dần trước cái chết.

Quý Ly bước vào chánh điện, châm hương. Y không quỳ mà đứng nhìn tượng Phật chăm chú. Pho tượng ấy ngồi tít trên cao, nhờ nhợt trong nguồn sáng mờ nhòe; những đường nét gò má, cằm, và trán trông như đang chuyển động, đang thay đổi. Có khoảnh khắc, Lê Quý Ly cứ ngỡ tượng Phật đang nhìn xuống mình – một ánh nhìn từ bi, dửng dưng; song, y biết ấy chỉ là chuyện viển vông chẳng đời nào xuất hiện. Cõi này nếu có Phật, thì Phật cũng sẽ đứng về phía kẻ mạnh.

Cuối cùng, y phất tay áo, quay lưng bỏ ra ngoài.

Trong sân lại vang lên tiếng chổi tre lạt sạt. Lèn giữa cái tiếng ấy có giọng ngâm dài lâu tưởng một lời than thở.

“Người cày lưng còng, mắt đầy sỏi đá,

Nuôi bao mái đầu thơm hương sách.”

Thơ ư, thơ sao mà lạ kì, mà trần trụi. Quý Ly ngạc nhiên trông đăm đăm vào chú tiểu còng lưng quét lá. Bóng chú ta dập dìu qua mảng sáng và mảng tối dưới những gốc cổ thụ, tiếng ngâm vẫn bảng lảng quanh tai. 

“Họ nói về đạo lý, về nghĩa vua tôi,

Mà chẳng một lần cúi xuống bùn non…”

Bỗng chú tiểu vung chổi xể gác lên vai, cái bóng lom khom dưng không thẳng tắp, khéo ngạo nghễ được dường như tướng Đa Phương. Chú ta giẫm xuống bậc thang đá, bước chân thoăn thoắt. Bài thơ chưa đến câu kết, Quý Ly bước theo, hòng được tường minh ý đồ kẻ làm thơ.

“Tiếng gió chiều nay

có lẽ là tiếng thở dài của đất…”

Chú tiểu đi nhanh như bay nhưng lời thơ thì thong dong, rỗi rãi. Quý Ly ráo riết theo sau, dẫu mau tới mấy vẫn không bắt kịp bóng áo xám, mà dần dần y tụt lại, sắp sửa mất dấu kẻ nọ. Băng qua những bậc thang trập trùng khúc khuỷu, những con đường mòn đá, chú tiểu chợt rẽ vào một khúc ngoặt kín kẽ. Tới đây, tiếng ngâm trở nên xa vời, mịt mùng rồi đứt hơi.

“…khi những bậc trí giả

chỉ biết quỳ

trước ngai vàng.”

To gan, to gan quá. Ông quan Lê Quý Ly giật mình. Kẻ ấy là ai mà dám xướng những lời vô lễ, chẳng sợ chịu tội mất đầu? Y nóng ruột vượt qua khúc quanh hẹp kẹp giữa hai bức tường cao, xông vào một khoảnh sân khoáng đạt nhưng vắng tanh. Chú tiểu nọ đã biến mất kì lạ.