Chương 1. Duyên khởi một khúc bi ai

Tháng tám, sen trong ao làng Tía nở quá nửa, lá sen xanh tốt già màu lại điểm thêm sắc hồng của từng nụ, từng bông sen hồng. Có người chèo thuyền trên ao, ngân nga khúc hát sao mà trong trẻo. 

 

“Bèo dạt mây trôi, chốn xa xôi, anh ơi, em vẫn đợi bèo dạt. Mây trôi, chim sa, tang tính tình cao vời. Ngậm một tin trông, hai tin đợi, ba bốn tin chờ sao chẳng thấy anh, một mảnh trăng treo, suốt năm canh, anh ơi, trăng đã ngã ngang đầu. Thương nhớ ai, sao rơi, đêm sắp tàn trăng tà, người ra đi có nhớ, là nhớ ai ngồi trông cánh chim trời, sao chẳng thấy anh...”(1)

 

Câu ca dịu dàng hòa chung với không khí ngày cuối hạ đầu thu. Chim bói cá nghe câu ca lặng đáp lên thuyền, bướm vàng bay dập giờn quanh thiếu nữ yếm vải áo hồng. 

 

Thuyền lướt tới cành sen nào nàng sẽ lựa đóa sen đẹp nhất mới ngắt gọn, để thành bó đặt ngay ngắn trên thuyền. Tới khi vừa xong một bó sen ưng ý nàng mới nhẹ nhàng chèo thuyền về lại bờ, tay chèo vững chãi mà vẫn có điệu nhẹ nhàng của thiếu nữ tuổi trưởng thành. Ao sen làng Tía là một trong những cái ao ít ỏi trong làng nước còn cao, tuy đã vơi đi cả nửa nhưng so với các nơi đã là cao rồi.

 

“Hoa đẹp quá, cô Nguyệt dậy sao sớm thế em lo gần chết đây này.” 

 

Vừa chèo thuyền lại bờ nàng đã bị em hầu trách yêu, chuyện chẳng là sáng nay Nguyệt dậy sớm hái sen tặng em thế mà còn bị em trách thế kia. Người trên bờ gương mặt xinh xắn, nét cười duyên, có thể tả em là:

 

Khuôn trăng (2) điểm nét xuân tình

Đôi môi chúm chím có mình có ta,

Người trông có nét thật thà

Mắt tơ mày liễu chính là nàng Sen. 

 

Nguyệt được em đỡ lại bờ, đôi tay em chẳng mềm mại nhưng ấm áp cực kì, đốt ngón tay thon dài lại hồng hào nắm lấy bàn tay nàng. Nguyệt cũng nắm lại tay em, nhẹ nhàng nói với em:

 

“Sen bảo là nay Sen đi mà, chị lén chuẩn bị cho em ít thức ăn dọc đường rồi, có cho vòng ngọc ở đấy cũng không giữ được nên cô hái sen cho em đem dọc đường, nhỡ có bất trắc thì bán đi giải vây. Còn ảnh... khi nào nhớ Sen cô sẽ dở lại xem.”

 

Em lại nắm tay nàng chặt hơn, đôi mắt em chứa chan biết bao là điều muốn nói lại thôi. Sen đây kiếp trước có phước đức gì mà kiếp này lại gặp được cô Nguyệt chứ, nhưng ở thời loạn này lại trêu ngươi em với nàng quá, đã vậy còn cùng là phận đàn bà con gái.

 

Cô Nguyệt chẳng nỡ buông tay em, ánh mắt nàng trao em đầy rẫy những tiếc nuối đi với u sầu, nàng hỏi: 

 

“Em đi luôn bây giờ hay chăng?”

 

Bàn tay nọ ấm áp vỗ về bàn tay nàng, em mỉm cười, đôi mắt biết cười lưu luyến theo đôi mắt Nguyệt, ánh mắt điệu cười của em mang theo mùi đắng chát của hạt sen chưa tách tâm hạt, em chẳng nói gì cả. Thế rồi Sen cũng phải đành rút tay mình lại trong nỗi đau đớn vô cùng, đoạn duyên này quan trọng với em lắm chứ, nhưng em cũng phải đứng lên đồng lòng với những người đồng đội còn đang đợi em nơi chiến tuyến, những người dân sắp phải chết vì đói ngoài kia họ đợi tin chúng em chiến thắng. Nên em xin rút lại đoạn duyên tơ này, coi như bèo nước gặp nhau, mây trôi nước chảy, kỉ niệm vẫn đọng lại trong em và dáng hình người con gái em thương. 

 

Em đi, những bước chân lùi dần trên con đường đất gồ ghề. 

 

“Thời buổi giờ ai còn bận lòng mua mấy cái bông sen làm gì đâu chứ, sen cô cứ giữ lại cắm trong bình, nhìn thấy nó cũng như nhìn thấy em. Nguyệt ơi, em đi nhé.” Sen đáp.

 

Nguyệt trông bóng em lững thững, mỗi bước một xa dần nơi bờ ao làng Tía mà lòng buồn thiu, giọng nàng nghẹn đi: 

 

“Sen, cuối cùng rằng tên của Sen là gì, người ở đâu, chị thay Sen tìm về quê cũ nhang đèn cho thầy mẹ chúng mình.” 

 

...

 

Ánh bình minh chiếu ra đằng xa ao sen làng lầm lũi, sen vươn xa, sen trồi cao hơn tán lá nở bung đầy rực rỡ trước ngày tàn lụi. Hương sen thoang thoảng làm cay cay đầu mũi Nguyệt, bình minh chơm chớm làm đôi mắt nàng thấy đau, em đi rồi, để lại một vầng trăng lẻ bóng nơi này. 

 

Ngày hôm ấy cô Nguyệt cứu được em ở ao Sen này, ngày ấy cũng vào mùa sen nở, chỉ khác chỗ khi ấy lại vào buổi khuya trăng sáng mà thôi. 

 

Ngày 14 tháng 5 năm Giáp Thân (3).

 

Cô Nguyệt đây là người ở thôn Tía con gái lý trưởng xã Xuân Thành, nàng là con gái duy nhất trong làng được cho học chữ từ nhỏ, có chữ nghĩa trong đầu nên cũng ăn nói văn vở lắm, tính tình lại ẩm ương làm ông lý đau đầu vô cùng. Kiếm kẻ hầu người hạ cho nàng đã khó rồi chứ chẳng nói là kiếm chồng cho. Ông lý ưa sĩ diện nên phải kén cho con gái người chồng thật vừa ý, phải cân xứng với con gái ông thì mới chịu. Khổ nỗi thời này đàn ông tốt với con gái ông thì nghèo kiết xác, người giàu hơn tí lại sĩ diện chẳng muốn vợ học cao hơn mình nên thành ra cả cái làng này chẳng ai là xứng với con gái ông lý. Nàng đẹp, đẹp nhất nhì làng Tía, đôi mắt to tròn, đen láy sáng trong như con nước mùa thu, mái tóc như gỗ mun dài óng ả, trai làng có hay ít chữ nghĩa, có tên tức cảnh sinh tình liền tặng nàng bài thơ. 

 

Đầu thôn chim én bay về

Hỏi cô con gái ông Nghê nhà nào,

Cô nàng mày mắt tựa sao

Môi thăm thắm đỏ hệt hoa sen hồng.

Vừa nhìn trông đã nhớ mong

Liệu chăng nàng có trông mong tấm lòng.

 

Thế nên ông lý trưởng mới mong nàng chóng tìm được tấm chồng vừa ý, Nguyệt ngán ngẩm chuyện này vô cùng, nàng còn trẻ, rằng là quá lứa lỡ thì nhưng mới quá đôi mươi một tẹo, đấy thôi sao lại kén chồng cho nàng quá thế.

 

Ông Nghê nằm dài người trên phản gỗ, tay nhanh thoăn thoắt gảy từng ô bàn tính, miệng lại cứ ba hoa.

 

“Thầy thấy bà mối giới thiệu cái cậu họ Trần gì ở làng bên đấy, nghe chừng sáng dạ thật thà, lại có chí làm nên, nhà cửa khang trang cũng thuộc dạng giàu có lắm. Nhà bên đấy người ta nhắm để ý nhà ta cũng lâu rồi con xem tính sao có ưng chàng ta hay không.” 

 

Nói xong ông nhấp ngụm nước chè.

 

Nguyệt đáp lời ngay: “Thầy cứ xem linh tinh như thế bụng lại hại con gái thầy thôi, con có biết mặt mũi nhân cách của chàng ta thế nào đâu mà cưới với chẳng gả.” 

 

Nàng hậm hực cắm mạnh cành sen vào bình, bụng thầm trách chắc lại nữa rồi, có mỗi cái chuyện này mà cứ nói đi nói lại suốt ngày. Quả thật, ông Nghê dừng bàn tính lại bắt đầu quở trách:

 

“Mày đi ra ngoài mà xem có nhà nào có con gái mà được sung sướng như mày không, tao cho mày ăn học hơn cả cánh đàn ông, đến bây giờ còn mỗi cái chuyện cưới gả cũng muốn cãi lời cha mẹ. Thầy quyết rồi, thằng này thầy mẹ mày đều ưng cả, mày không chịu thì cũng phải theo.” 

 

Lo cha con bất hòa, bà Nghê đành thêm lời vào khuyên răn: “Kìa Nguyệt sao lại nói thầy con như thế, nghe thầy đi con.” 

 

Bà Nghê cười hiền nắm lấy tay con gái vỗ về. Nhà này ông Nghê nói cái gì thì là cái nấy, đâu ai dám nói lại nửa lời. Nguyệt biết mẹ mình nhu nhược nhưng đâu cũng là vì an yên của cái nhà này, phận làm đàn bà con gái sinh ra ở cái thời mà cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy thì nàng làm gì có tiếng nói. Nàng nắm lại tay mẹ, bụng chẳng đồng ý nhưng vẫn im lặng mặc cho cha sắp xếp cái chuyện chung thân đại sự. 

 

Nguyệt không phải là kiểu con gái sẽ mặc thầy mẹ định đoạt những việc hệ trọng trong đời, ấy túng chỗ nàng chẳng biết làm sao mới từ chối được mối duyên ấy, trông thầy nàng đằng này ưng ý lắm. 

 

Tối ấy Nguyệt trốn ra ngoài ao sen gần nhà, năm nay sen ở ao làng Tía lá xanh tốt, bông sen hồng nhạt khép cánh hờ hờ tỏa hương dẫn dụ đom đóm vây quanh. Đom đóm đi thành đàn tỏ ánh sáng lập lòe quanh ao, Nguyệt cứ trông bông sen chợp sáng rồi lại chợp tắt mà lòng buồn thiu. 

 

Đom đóm vây quanh thuyền, Nguyệt trông đóm mà rằng:

 

“Đom đóm ơi, vì sao đàn bà lại cứ nhất mực phải lấy chồng sinh con, chuyện se tơ kết tóc cớ sao lại cứ do thầy mẹ định đoạt làm thay cơ chứ? 

 

Lời nói vu vơ dưới trăng chỉ có sen nghe trăng tỏ, đom đóm nghe rồi một mai cũng chết đi, vậy ai sẽ hiểu cho tâm tư nàng Nguyệt đây. 

 

“Cô gì đấy ơi.” 

 

Bỗng dưng có tiếng người nào đấy yếu ớt vang lên trong không gian im ắng, rồi một tiếng Ào rất to như người nọ đã ngã xuống ao sen. Nghe tiếng động Nguyệt hoảng hốt vô cùng, ngộ nhỡ người ta mà chết đuối ngoài ao này mà nàng làm ngơ thấy chết không cứu thì phải tội. Nàng chèo thuyền lại bờ nhanh thoăn thoắt, cầu trời mong người kia không sao. 

 

Tán sen che đi thân mình người nọ, đom đóm soi ánh mập mờ bóng dáng của một người con gái. Em nằm lặng thinh ở rìa ao, may quá ngã ở gần bờ.

 

* * *

 

“Ấy nằm yên, cô mà động là lại chảy máu đấy.” 

 

Thấy cô gái vừa tỉnh Nguyệt đã hốt hoảng mà ngăn người ta, trông sao mà tội quá, lúc kéo người ta lên bờ nàng đã rất sợ. Bên vai phải cô gái nọ đổ máu không ngừng, vết thương sâu lắm. Cũng may gần ao sen có cái chòi rơm anh cả Nguyệt dựng năm trước, nghĩ thân thế người này chẳng tầm thường và ở đây chẳng ai lui tới nên nàng kéo người ta lại đây. 

 

Vết thương của người kia tròn tròn lại còn sâu, may là không vào chỗ hiểm nên vẫn giữ được mạng. 

 

Cô gái nọ nằm trên chiếu mà tay siết chặt, cô an tâm khi biết mình được cứu, chẳng là không biết đây là đâu, người này có đáng tin hay không nên cô vẫn sinh ra tâm phòng bị, vết thương nọ đau quá. Cô hỏi Nguyệt: 

 

“Dám hỏi đây là nơi nào thưa cô?”

 

Trông nàng ăn vận điệu đà lại xinh đẹp hơn người, cô đoán thân thế nàng là con nhà giàu. 

 

“Tôi tên Nguyễn Như Nguyệt, con gái ông lý trưởng vùng này, ở đây là thôn tía xã Xuân Thành.” 

 

Nàng vừa dứt câu người kia bỗng dưng đứng phắt dậy, gương mặt vô cùng cảnh giác. Lần này thì nàng đã rõ thân thế cô rồi. 

 

Nguyệt cũng đứng dậy ra dấu im lặng. 

 

“Tôi không giống thầy tôi, tôi biết cô làm chuyện gì, nếu chúng nó có tìm đến đây tôi sẽ che giấu cho cô.” 

 

Người nọ vẫn còn cảnh giác, vệt máu đã thấm ra ngoài băng vải, đôi mắt sắc vẫn hướng cái nhìn thù hằn về phía nàng, những người hoạt động giống cô cũng sẽ phản ứng như thế. Người ta lấy cái gì để tin Nguyệt, tạm thời Nguyệt cũng khó lòng giải thích, chỉ nói với người nọ. 

 

“Đợi sang trưa vắng người tôi dẫn thầy thuốc về đây xử lý vết thương cho cô, ở đây không ai biết đâu, đừng để vết thương rách thêm nữa. Thức ăn tôi để đây, trưa tôi sẽ quay lại.” 

 

Những chuyện bên ngoài kia Nguyệt biết chứ, thời buổi xã hội loạn lạc sẽ chẳng có ít hơn người giống như người con gái còn nằm ở chòi kia. Nếu là nhà dân bình thường chắc chắn cô gái nọ sẽ bớt cảnh giác hơn, nhưng cô là con gái lý trưởng, chuyện ông Nghê theo phe cánh nào trong ngoài nhà đều biết, chính Nguyệt cũng ghét cay ghét đắng cái thứ chuyện mà ông ta đang bợ đỡ kia.

 

Trời vừa tờ mờ sáng tiếng gà gáy đầu tiên đánh thức người nhà lý trưởng, vừa kịp lúc Nguyệt trốn kịp về buồng. Ngoài cửa, tiếng bà Nghê vọng lại làm Nguyệt giật mình, nàng vội vàng quăng đi lớp áo ngoài bẩn ướt, tháo mấn tóc xuống rồi để nguyên cái áo yếm trắng phau ra mở cửa. Nàng đáp: “Dạ, thưa bu con nghe ạ.” 

 

May thay bà Nghê không biết chuyện ban đêm nàng lén chạy ra ngoài, vẫn ân cần dặn dò chuyện nhà như mọi hôm. Nguyệt thầm thở phào trong lòng, chỉ mong người nàng cứu được hôm qua vẫn bình an vô sự. 

 

“À này bu dặn con, mấy ngày này con đừng ra khỏi nhà, quan Tây đang truy nã một người cách mạng, nghe rằng là đột kích quan Tây nhưng thất bại. Con ngộ nhỡ có gặp người nào bị thương cũng chớ dại mà dấn mình vào hại thân nghe chửa.” 

 

Bà Nghê dặn dò con gái rất kĩ, nhà lý trưởng chỉ có cậu Tịch và cô Nguyệt mà thôi, không may có xảy xa cái chuyện gì hại tới hai đứa con trong cái thời loạn này thì bà làm sao mà sống nổi. Bàn tay níu sau vạt áo vô thức nắm chặt lại, nàng hình như thật sự đã cứu một người theo cách mạng. Nhưng Nguyệt không thấy sợ, nàng còn vui cho và rằng ấy là điều đáng tự hào. Vì sao phải sợ khi chính nàng đang làm điều đúng đắn, nếu rằng hổ thẹn thì nàng chỉ thẹn điều rằng bản thân quá yếu ớt chẳng thể dũng cảm xông pha, rằng cha nàng đang đi trên con đường sai trái. 

 

_ _ _ _ _

 

Giải thích: 

(1) Lời bài hát “ Bèo dạt mây trôi” 

 

(2) Việc sử dụng “khuôn trăng” để mô tả gương mặt tròn là một chi tiết Triêu Lạc có mượn một ý thơ trong “Truyện Kiều”, ở phần

“Gặp gỡ và đính ước” khi Nguyễn Du sử dụng từ “Khuôn trăng đầy đặn...” để tả Thúy Vân. 

 

(3) Năm Giáp Thân ở đây tức năm 1944.