Chương 18

- [...] Vậy giờ... dạy em tiếng Mông đi [...].

- Ừm, để anh coi đã. Tiếng Mông anh biết không có nhiều đâu, chỉ sơ sơ mấy câu như chào hỏi với xưng hô thôi à. Thí dụ mình gặp người ta xong mình chào thì nói là “Nyob zoo!” (Nhó dông! [d phát âm kiểu Bắc Bộ]), hoặc “Nyob zoo txhua leej!” (Nhó dông chua lềnh!) tức là chào cả nhà, chào mọi người. Câu này thường là người lạ khách sáo, lịch sự thì chào vậy thôi chứ khi gần gũi, thân quen thì không ai chào vậy, mà người ta cũng thay lời chào bằng tiếng hỏi thăm kiểu như “A? Tij laug Tuam! Hnub no koj nyob tsev los?” (A? Tì làu Tủa! Nú no cò nhó trế lò?) ý là “Ủa? Anh Tủa! Hôm nay anh ở nhà hả?” hoặc “Tij laug Tuam! Hnub no koj puas mus ua teb os?” (Tì làu Tủa! Nú no cò pùa mù ua tế ò?) tức là “Anh Tủa! Nay có lên nương không anh?”. Trong đó hnub no là hôm nay; koj là ngôi thứ hai, đối lập với kuv (cú) là ngôi thứ nhất, tương tự như I với you trong tiếng Anh, ngo5 với nei5 trong tiếng Quảng Đông á, khi giao tiếp rất cần ngữ cảnh để phân biệt, thì ngữ cảnh trong câu này là người nói đang hỏi thăm anh Tủa, ha; mà Tuam là tên người; tij laug là anh, để kêu một người nam hơn tuổi mình hoặc trỏ anh trai ruột thịt của mình luôn; rồi puas ở trong câu nghi vấn thì nó là cấu trúc “... có... không?” của tiếng Việt; nyob là sinh sống, ở; tsev là nhà; mus là đi; ua là làm; teb có nhiều nghĩa, nhưng khi đi với cụm từ mus ua thì nó là nương/rẫy, ghép ba từ lại thì hiểu là “lên nương” (đi làm nương); còn os với los là tình thái từ, mục đích chỉ để câu nói được tự nhiên với thêm thân mật gần gũi hơn thôi.

- Dạ, em hiểu ời.

- Ờ, đó là khi mình quen biết người ta; chớ nếu mới làm quen với nhau thì mình xưng tên bằng câu “Kuv npe yog...” (Cún pê giò... [gi phát âm kiểu Nam Bộ]), vì phụ âm kép np đứng kế sau nên kuv (cú) phát âm nối thành kuv-n (cún), câu này có nghĩa “Tôi tên là...”, Rô hay Bống gì gì đó chẳng hạn. Rồi sau đó hỏi tên người ta thì “Koj npe hu li cas?” (Còn pê hu li [*]à?), bạn/anh/chị/em tên là gì; mà cas có phụ âm đầu phát âm hơi khó, trong tiếng Việt không có phụ âm tương đương, để phát âm được nó thì mình phải ép mặt lưỡi lên sát vòm miệng, xong bật hơi ra, như vầy nè... ha. Rồi tiếp nữa. Khi mình muốn cám ơn người ta thì nói là “Ua tsaug!” (Ua tràu!), hay chào tạm biệt thì “Sib ntsib dua” (Sín trí đua). Dụ vậy.

- Dạ rồi, nghe cũng hay hay. Nhưng anh có biết viết chữ của người ta hông? Như nãy anh có nói cái gì mà phụ âm kép np gì đó, rồi phụ âm gì mà không có trong tiếng Việt, làm em tò mò muốn coi nó sao.

- Ờ, cũng biết chút xíu. Đưa anh mượn cây viết anh viết cho.

- Dạ, nè.

Chà, cũng khá lâu rồi nên tôi không chắc lắm, ư mà kệ, cứ ráng giúp nó đi. Về mặt chữ cái thì người Mông cũng dùng ký tự La-tinh như tiếng Việt, nhưng số phụ âm thì nhiều hơn tiếng Việt nhiều. Thanh điệu cũng nhiều hơn, tôi nhớ có tới tám thanh lận, được biểu thị bằng một phụ âm đơn ngay sau âm tiết. Thí dụ như v tương đương thanh “sắc”; m tương đương thanh “hỏi”, có nơi thì nó là thanh “nặng”; g gần giống thanh “huyền” nhưng chìm hơn chút xíu; s cũng gần giống thanh “huyền” mà nhẹ hơn thanh g; d thì tương đương thanh “ngã”; j và b lại hơi đặc biệt một chút, j thì nửa đầu cao, nửa sau chìm xuống như thanh “huyền”, trong khi b thì nửa đầu là thanh “ngang”, nửa sau hơi đi lên chút xíu nhưng thấp hơn thanh “sắc”; còn thanh “ngang” thì không ghi phụ âm nào hết.

- Hừm... Coi bộ cũng không có đơn giản ha.

- Ờ, nhưng anh thấy vẫn dễ học hơn tiếng Anh á. Chí ít là từ vựng của người ta cũng đơn âm tiết, lại không có kiểu bất quy tắc rồi chia thì này thì nọ, chỉ có nhiều kiểu câu người ta đảo cú pháp so với tiếng Việt thôi. Thí dụ như “Mẹ tui đi chợ rồi”, tiếng Mông là “Kuv niam mus tom khw lawm” (Cú nỉa mù tỏ khư lởư), trong đó thì tom khw là chợ, lawm là rồi, vị ngữ vẫn xuôi giống tiếng Việt nhưng chủ ngữ thì khác. Niam là mẹ, kuv niam là tui mẹ tương đương với mẹ tui trong tiếng Việt, nó đảo ngược đó thấy không?

- À à, em hiểu rồi. Y chang tiếng Quảng Đông của nhà ngoại em, mẹ tui là ngo5 aa3 maa1 (ngộ a má), cũng đảo ngược so với tiếng Việt. Mấy cái này đối với em nó hổng có gì khó khăn nên hổng đáng ngại. Có cái, niam trong tiếng Mông là mẹ thì ba là gì hở anh? Rồi anh chị em trong gia đình nữa?

- Ba hả? Ba là cái gì ta? Từ từ để anh nhớ. Cái gì mà... Txiv! Đúng rồi, txiv (chí) là ba, còn anh chị em trong gia đình thì anh trai như nãy anh vừa nói đó, là tij laug (tì làu), chị hay em gái đều là muam (mủa), em trai là kwv (cứ), ông là yawg (giờư), bà là pog (pò).

- Dạ rồi. Vậy còn vợ chồng thì sao anh?

- Vợ chồng... Thì vợ là tus poj niam (tù pò nỉa), còn chồng là tus txiv (tù chí).

- Ừm hứm. Vậy thí dụ gia đình mình yêu thương nhau thì “thương” nói sao anh ha?

- Thì nói là hlub (lú), yêu hay thương đều xài từ này được hết, mà tùy theo ngữ cảnh để mình hiểu thôi. Thí dụ như đôi lứa nói với nhau thì nó là yêu đương nam nữ, còn con cháu nói với ông bà cha mẹ thì nó là tình cảm gia đình, hay mình nói về quê hương đất nước dân tộc thì nó là tình yêu thiêng liêng cao cả.

- Ò, dạ. Vậy chứ giờ giả dụ “Mẹ thương con nhiều lắm!” thì nói sao nè?

- Ờ... “Kuv hlub koj heev kawg!” (Cú lú cò hếnh cờư!).

- Đâu từ từ, anh vừa nói vừa ghi ra cho em coi đi.

Ừ thì tôi cũng chiều nó, ghi ra cho nó coi, xong cắt nghĩa cho nó luôn: kuv hlub koj là mẹ thương con, heev kawg là nhiều lắm, rất nhiều.

- Dạ rồi, vậy nếu con đáp lại “Con cũng thương mẹ nhiều lắm luôn á!” thì...?

- Thì nói là “Kuv los hlub koj heev kawg li thiab!” (Cú lò lú cò hếnh cờư li thía!). Trong đó cấu trúc “... los... thiab!” tương đương “... cũng... mà/á/ớ!”; heev kawg là rất nhiều, thêm li là cực kỳ vô để tăng mức độ và cảm xúc hơn nữa thì tương đương cách nói “... nhiều lắm luôn!” của miền trong mình đó, cuối cùng đem kết hợp với “... los... thiab!” thì nó thành “... cũng... nhiều lắm luôn á!”. Hiểu không nàng?

- Ỏ ò. Vậy hỏ? Vậy giờ thí dụ chồng nói với vợ là “Vợ yêu ơi! Anh thương em nhiều lắm!” thì sao anh?

- “Vợ yêu ơi” á hả? À, bình thường thì tus poj niam là người vợ, tus txiv là người chồng, còn niam là mẹ, txiv là ba; nhưng khi chỉ có hai vợ chồng nói chuyện với nhau thì người ta thường kêu ngắn gọn txiv với niam cho nó thân mật tình cảm. Tức là vợ kêu chồng là txiv, chồng sẽ kêu vợ là niam; hai người đều hiểu là vợ chồng gọi nhau chứ hổng phải đang gọi ba mẹ. Còn khi nói chuyện với ai khác mà nhắc về chồng hoặc vợ mình thì phải dùng hai từ đầy đủ của nó để cho khỏi hiểu lầm. Ở đây anh thí dụ chỉ có hai vợ chồng với nhau thôi nghe, thì câu này mình sẽ kêu là “Niam hlub aw! Kuv hlub koj heev kawg!”; trong đó aw là tiếng kêu ơi, còn niam hlub để chỉ vợ yêu của mình...

Ủa khoan, từ từ... Cái đồ quỷ này sao nó cứ ngồi chống tay lên bàn để kê cằm dòm tôi rồi cười tủm tỉm bằng cái vẻ gì nom láu cá vậy ta?

- Nè, đang nghĩ chi đó?

- Dạ chi đâu.

- Rồi mắc gì mày dòm anh xong mày cười?

- Tại nghe anh nói cái em thấy vui nên em cười thôi.

Gì trời?

- Nè, tửng nó vừa thôi nghe. Tự nhiên nghe anh nói cái thấy vui rồi cười là sao? Bộ giọng anh nó giống tiếng chim kêu vượn hú lắm hay sao mà mày vui rồi cười?

- Ư hừm! Được rồi, giờ anh nói lại đi rồi em chỉ cho coi tại sao. Đó, lại câu này nè, mà cảm xúc lên xí.

- Câu này hả? Niam hlub aw! Kuv hlub koj heev kawg!

Tôi vừa nói xong, đột nhiên nó vươn sang ôm vai tôi cười như khoái chí chớ.

- Dạạạ! Kuv txiv hlub aw! Kuv los hlub koj heev kawg li thiiiab! (Chồng yêu của em ơi! Em cũng thương anh nhiều lắm luôn ááá!). Hi hi hi hi!

Má ơi! Té ra là vậy! Thiệt tình, tôi không ngờ nó lầy tới cỡ này luôn. Dòm cái kiểu nó đang úp mặt vào vai tôi để cười khinh khích mà muốn ký vô đầu nó mấy cái ghê ớ trời!

- Ủa sao dợ? Hở? Tự nhiên quơ đâu được đứa học sinh 10 điểm xuất sắc cỡ vầy mà hổng có thấy thầy tự hào xí nào hết ta? Coi kìa! Dòm cái mặt đần thúi đúng mắc cười quá à!

Ờ! Vui quá hơ! Tính ra suốt từ lúc tôi về thăm nhà tới giờ là nó cứ lấp lửng đòi tôi làm người yêu với làm chồng nó hoài luôn ớ. Không có chơi vậy.

- Thôi, mày cà-chớn với anh. Gì chứ riêng chuyện này là anh không có thích đem ra cà rỡn.

- À vậy hả? Vậy giờ em đem ra nói chuyện nghiêm túc nghe?

Gì?

- Dạ, thực ra em đang thích một anh ở miền ngoài, tụi em quen nhau trên Facebook á. Ảnh cũng người ở quê lên Hà Nội học đại học thôi, cũng mồ côi sớm, xong được anh em bà con cưu mang giúp đỡ; nói chung là hoàn cảnh của ảnh rất là tội, mà ảnh có chí cầu tiến, thông minh, học giỏi, cũng trường Nhân văn, khoa Ngôn ngữ như em nên em rất là thương. Dạ, cái này em nói thiệt. Em thương ảnh lắm. Mà giờ hổng biết ảnh có thương em hông, nên em muốn gây ấn tượng với ảnh bằng một câu tiếng Mông thử coi thái độ ảnh như nào, thì... Thí dụ giờ em muốn nói câu “Anh ơi! Bảy năm ở ngoải anh có nhớ em được ngày nào hông dợ?” bằng tiếng Mông thì nói sao hở anh?

Đó! Thiệt chứ! Đã vậy tôi đi ngủ quách cho rồi.

- Ê ê ê! Thôi! Thôi được rồi! Được rồi mà! Trời ơi em giỡn! Em giỡn!

Hừ, nhây chi mà nó nhây.

- Vậy giờ học hành cho nghiêm túc vô nghe chưa, cà-chớn nữa là anh qua giường anh ngủ thiệt đó.

- Dạ, được rồi, em hứa danh dự với anh luôn. Nhưng mà khoan, em hỏi đã nè. Tiếng Mông đâu có liên quan gì tới công việc của anh đâu mà sao anh rành quá dị? Hay là anh đang thương chị nào người Mông ở ngoải nên mới học tiếng của người ta để cưa cẩm người ta đúng hông?

Trời mẹ, vậy cũng nghĩ ra được nữa.

- Mày tưởng tượng hơi nhiều rồi đó. Cái này là tại vì có mấy bận anh lên bản Mông nhà thằng bạn anh chơi, hen, xong nhân tiện anh học lỏm được mấy câu để giao lưu cho vui thôi chứ có tăm tia cưa cẩm ai đâu mà phải kỳ công vậy.

- Ai biết! Lỡ có mà anh giấu thì sao?

- Không! Cái này anh nói thiệt! Đơn giản là vì anh thấy nó thú vị, anh cũng muốn hòa nhập với người ta chút xíu, kiểu như người Kinh tụi anh có câu “Nhập gia tùy tục” vậy đó. Mình là khách, mình ráng sao tới địa phương làng bản của người ta thì ngoài cái phong tục, nếp sống, mình cũng phải biết nói một vài câu bằng tiếng nói của người ta nữa, để chi, để đáp lại lòng mến khách của người ta với thể hiện thái độ tôn trọng người ta chứ đúng không? Ờ, đó. Cho nên đâu có riêng gì tiếng Mông đâu, anh lên bản Thái hay bản Dao, bản Tày thì cũng ráng học tiếng của người ta một vài câu căn bản để giao tiếp cho nó thân tình, gần gũi; chứ không có phải vì anh đang thương chị nào người Mông ở ngoải nên mới học tiếng Mông hết, nghen.

- Ủa nói vậy là anh cũng biết tiếng Dao với tiếng Tày nữa hả?

- Ừm, trong đó tiếng Tày anh thấy dễ học nhất nên có biết kha khá. Đúng là tiếng Tày dễ học thiệt, vì nó gần với tiếng Việt cả về cú pháp lẫn từ vựng luôn.

- Dạ, vậy giờ chỉ em tiếng Tày đi, được hông?

- Ờ, tiếng Tày thì...

- Thôi, khỏi cần giới thiệu, em chỉ cần hỏi mấy câu căn bản là được rồi. Giờ thí dụ mình nói câu “Anh ơi! Em thương anh nhiều lắm á!” trong tiếng Tày thì nói sao anh?

Gì vậy trời!? Đúng hoài luôn ớ! Sao có mỗi câu này mà nó cứ...

- Ủa sao cái mặt vừa cười vừa mếu dợ? Hay anh hổng biết mà xạo em đúng hông?

- Biết chứ sao không biết! Nghe nè: “Chài ới! Noọng điếp chài lai lai ớ!”.

- Rồi cắt nghĩa em coi?

- Ừa, nghe cho kỹ ha. Trong tiếng Tày, đại từ xưng hô nó khác tiếng Mông và giống tiếng Việt ở chỗ có sự phân biệt. Anh, em, tôi, tao, chú, bác, ba, mẹ,... đều có một từ riêng để đại diện hết, chứ không có kiểu gộp chung I - you rồi kuv - koj hay ngo5 - nei5 đâu. Trong câu này thì chài là anh; noọng là em; điếp là yêu, chỉ tình yêu nam nữ, nó tương đương tiếng thương ở miền trong mình á. Chứ trong tiếng Tày nó cũng có từ slương để nói về tình thương, lòng nhân ái, hoặc nó là cấp độ cao hơn của yêu, y chang từ thương trong hệ thống từ Hán Việt luôn. Bởi nó cũng là từ mượn tiếng Hán, nôm na là từ Hán Tày; cho nên nếu đôi lứa yêu nhau đã thắm thiết, chân tình, có sự thấu hiểu, hy sinh và cho đi mà không đòi hỏi thì mình phải nói là “Noọng slương chài lai lai ớ!”, như vậy nó mới lột tả được hết bản chất của mối quan hệ tình cảm đó, ha. Mà từ slương này muốn phát âm được thì bật hơi s nặng thiệt nặng lên là ra phụ âm đầu sl, thậm chí nó nặng tới mức có vùng phát âm gần như th luôn... Đó, đúng rồi, tiếp thu cũng lẹ quá há chị hai.

- Xời! Em mà! Chuyện nhỏ!

- Ờ, tiếp nữa nè. Ới là ơi trong tiếng Việt, mà kỳ thực tiếng Việt và tiếng Tày xài chung của nhau hơi bị nhiều, do hai dân tộc đã cộng cư với nhau cả mấy ngàn năm rồi nên ơi hay ới nó chỉ là một trong rất nhiều từ mà người Việt và người Tày xài chung của nhau thôi, thành thử khi kêu ai đó thì xài từ nào cũng đều được hết. Cuối cùng là từ lai, thì nó nghĩa là nhiều, quá, lắm, khi láy nó lên thành từ có hai tiếng thì nghĩa là nhiều lắm, rất là nhiều, nhiều lắm luôn. Còn ớ là một dạng tình thái từ, nếu hiểu theo cách nói của miền ngoài thì “... lai lai ớ!” tức là “... nhiều lắm í/đấy!”, còn cách nói của miền trong là “... nhiều lắm á/ớ/đó!”, vậy thôi.

- À, dạ. Vậy thí dụ giờ có hai vợ chồng xong chồng khen vợ xinh đẹp, đảm đang thì nói sao anh?

Nữa! Lại vợ với chồng?